زمان تقریبی مطالعه: 47 دقیقه
 

اخلاق کار





در سبک زندگی اسلامی، کار و تولید، نه امری مادّی، بلکه عبادتی بزرگ بوده و حق تولید برای تمام انسان‌ها است، بنابراین بررسی مؤلفه‌های اخلاق کار ضرورت می‌یابد.

فهرست مندرجات

۱ - بررسی مؤلفه‌های اخلاق کار
۲ - مقدمه
۳ - سبک زندگی
       ۳.۱ - معنای خلق
۴ - اهداف مهم کار
       ۴.۱ - تأمین معیشت
       ۴.۲ - عزت یافتن
       ۴.۳ - رشد عقلانی
       ۴.۴ - آرامش روحی
       ۴.۵ - سلامت جسم
       ۴.۶ - تأمین نیازهای اساسی اجتماع
       ۴.۷ - رفع فقر
       ۴.۸ - گسترش اخلاق
       ۴.۹ - افزایش توان اقتصادی
       ۴.۱۰ - تقویت اعتقادات دینی
       ۴.۱۱ - بخشش گناهان
       ۴.۱۲ - حفظ و یاری دین
۵ - عدم تنافی اخلاق با کار
       ۵.۱ - توکل
       ۵.۲ - زهد و قناعت
       ۵.۳ - صبر و رضا
۶ - یافته‌های تحقیق
       ۶.۱ - داشتن انگیزه سالم
              ۶.۱.۱ - حاجة
              ۶.۱.۲ - میل و رغبت
              ۶.۱.۳ - تحریض
              ۶.۱.۴ - اثارة
       ۶.۲ - هدف نهایی انسان
       ۶.۳ - وجدان کاری
              ۶.۳.۱ - محرک درونی
              ۶.۳.۲ - تقویت وجدان کاری
       ۶.۴ - تخصص و تعهد
       ۶.۵ - انضباط کاری
۷ - نتیجه‌گیری
۸ - راهکارهای اجرایی ارتقاء فرهنگ کار
       ۸.۱ - احیای فرهنگ کار
       ۸.۲ - هماهنگ‌سازی عملیاتی
       ۸.۳ - ایجاد وحدت و هم‌دلی
       ۸.۴ - ایجاد انگیزه
       ۸.۵ - ایجاد سامانه
       ۸.۶ - شناسایی موانع احتمالی
       ۸.۷ - برنامه‌ریزی اصولی
       ۸.۸ - بسط ارزش‌های اجتماعی و معنوی
       ۸.۹ - آموزش‌های عمومی
       ۸.۱۰ - پایش مستمر
       ۸.۱۱ - تشکیل اتاق فکر
       ۸.۱۲ - مسیرهای دستیابی دقیق
       ۸.۱۳ - بهره‌گیری از منابع دینی
       ۸.۱۴ - اولویت‌بندی اجراییات
       ۸.۱۵ - بهره‌گیری از مراکز دینی
       ۸.۱۶ - نگاه جامع
       ۸.۱۷ - منطق و واقع‌گرایی
       ۸.۱۸ - ارایه الگوها و مستندات
       ۸.۱۹ - بهره‌گیری از فضای مجازی
       ۸.۲۰ - فضاسازی تبلیغاتی
۹ - فهرست منابع
۱۰ - پانویس
۱۱ - منبع

۱ - بررسی مؤلفه‌های اخلاق کار



با توجه به اهمیت کسب‌وکار در قرآن و سنت پیامبر اکرم و ائمه اطهار (علیهم‌السلام) راهکارهای برای ارتقاء فرهنگ کار و تلاش در جامعه‌ی امروز ایران قابل استنباط است، مواردی نظیر: احیای فرهنگ غنی کار و تلاش و همت، هماهنگ‌سازی تمامی حوزه‌های دخیل در امر عملیاتی کردن کار، ایجاد وحدت و هم‌دلی بین تمام نیروهای وفادار به انقلاب اسلامی حول محور رهبر معظم انقلاب، برنامه‌ریزی جهت ایجاد انگیزه برای عموم جامعه، ایجاد سامانه‌ی برنامه‌ریزی‌، هماهنگی، هدایت، کنترل و نظارت و... .

۲ - مقدمه



انسان از دو بعد مادی و معنوی «جسم و جان» ترکیب یافته و هر یک از این دو بعد، برای رشد و بالندگی به تقویت، انرژی و تغذیه سالم نیازمند است. خدای متعال، که جهان هستی را خلق کرده و انسان را به عنوان گل سر سبد مخلوقات خود معرفی کرده، طبیعت را مسخر او ساخته و ابزار و امکانات مورد نیاز را در اختیار او قرار داده است. انسان می‌تواند در سایه تدبیر و تلاش، از مواهب الهی استفاده کند و زمینه رشد و تعالی مادی و معنوی خود را فراهم کند. اشتغال و کار از مسائلی است که برای پیمودن راه‌های ترقی مادی و معنوی، نقشی بنیادین دارد و کار برای ادامه زندگی و بقای جامعه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. زندگی هرکس به واسطه کارکردن تأمین و اداره می‌شود و خودکفایی هر جامعه‌ای به میزان و نوع عملکرد شاغلان آن جامعه بستگی دارد. علاوه بر اینها، کار موجب نشاط انسان شده، بیکاری موجب فقر، افسردگی، فساد و سرخوردگی اجتماعی می‌گردد. اهمیت کار در سنین جوانی دو چندان است و آثار و ثمرات آن برای نسل جوان ارزش زیادی دارد.
[۱] میر معزّی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام اهداف و انگیزه‌ها، ج۱، ص۳۳-۳۱، تهران، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، ۱۳۷۸.

از دیدگاه اسلام، کارکردن فقط برای کسب درآمد و افزودن ثروت نیست و در این میان معیارهای مهم دیگر اخلاقی نیز دخالت دارند که برخی از آن‌ها در این نوشتار مطرح می‌شوند.

۳ - سبک زندگی



سبک زندگی از مفاهیمی است که در نیمه دوم قرن بیستم مورد توجه جدی و اقبال جامعه‌شناسان قرار گرفت. با طرح مباحث مربوط به مدرنیته، هویت، مصرف و انگیزه‌های مصرف‌کنندگان از سوی جامعه‌شناسان بستر مناسبی جهت رشد مطالعات و تحقیقات تجربی در این زمینه فراهم شد. این گسترش با محوریت نظریه‌های جامعه‌شناسانی همچون وبر (Weber)، گیدنز (Giddings)، وبلن (Veblen)، بوردیو (Bourdieu)، پیترسون (Peaterson) و... انجام گرفت. گستردگی ابعاد و پیچیدگی موضوع موجب شده است که مرزهای محدود‌کننده این موضوع لغزنده و مبهم باشد و از این‌رو، برداشت‌های متفاوتی از این موضوع و قلمرو آن به‌وجود آید که در بررسی‌ها قابل مشاهده است.
[۲] فاضلی، محمد، مصرف و سبک زندگی، ج۱، ص۳۴، تهران، نشر صبح صادق، ۱۳۸۲.

مفهوم سبک زندگی اولین بار در سال ۱۹۲۹ توسط آدلر (Addler) - روان‌شناس اجتماعی – مطرح‌شد و پس از یک دوره افول، مجدد از سال ۱۹۶۱ مورد اقبال اندیشمندان به‌ویژه جامعه‌شناسان قرار گرفت. در ادبیات جامعه‌شناسی از مفهوم سبک زندگی دو برداشت و مفهوم‌سازی وجود دارد، یکی مربوط به دهه ۱۹۲۰ که سبک زندگی معرف ثروت و موقعیت اجتماعی افراد و بیش‌تر به عنوان شاخص تعیین طبقه اجتماعی به‌کار رفته است،
[۳] چاپین، ۱۹۹۵.
[۴] چاپمن، ۱۹۳۵.
و دوم به عنوان شکل اجتماعی نوینی که تنها در متن تغییرات مدرنیته و رشد فرهنگ مصرف‌گرایی معنا می‌یابد،
[۵] گیدنز، آنتونی، تجدد و تشخص، ترجمه ناصر موفقیان، تهران، نشر نی، ۱۳۸۲.
[۶] بوردیو، ۱۹۸۴.
[۷] فدرستون، ۱۹۸۷ و ۱۹۹۱.
[۸] لش و یوری، ۱۹۸۷.
و در این معنا سبک زندگی راهی است برای تعریف ارزش‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای افراد که اهمیت آن برای تحلیل‌های اجتماعی روز به روزافزایش می‌یابد.
[۹] اباذری، یوسف، از طبقه تا سبک زندگی، ج۱، ص۶۷-۶۶، نامه علوم اجتماعی، شماره۲۰، تهران، ۷۸-۶۱، ۱۳۸۱.

جنسن (Jensen، ۲۰۰۷) معتقد است که بیش‌تر اوقات این مفهوم بدون آن‌که به‌طور دقیق معنای روش زندگی را بدهد، مورد استفاده قرار می‌گیرد و در ادبیات این واژه، به روش‌های مختلف تعریف شده و این‌که در چهار سطح جهانی، ملی، منطقه‌ای و فردی قابل اندازه‌گیری است. فرهنگ علوم‌اجتماعی سبک زندگی را به نوع زندگی یا نوع معیشت ترجمه کرده که منظور چگونگی جریان حیات و شیوه زندگی انسان‌ها به‌صورت فردی و گروهی است و نحوه استفاده از درآمد، طول زمان کار، شیوه لباس پوشیدن، تغذیه، رفتارهای دینی، فرهنگی و... را شامل می‌شود.
[۱۰] بیرو، الن، فرهنگ علوم اجتماعی، ج۱، ص۷۸، باقر ساروخانی، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۸۰.
بوردیو سبک زندگی را نتیجه قابل رؤیتی از ابراز عادت می‌داند، از نظر او همه چیزهایی که انسان را احاطه کرده است، مثل: مسکن، اسباب و اثاثیه، کتاب‌ها، سیگارها، عطرها، لباس‌ها و غیره بخشی از سبک زندگی او است.
[۱۱] ممتاز، فریده، معرفی طبقه از دیدگاه بوردیو، ج۱، ص۸۴، پژوهش‌نامه علوم انسانی، شماره ۴۲ – ۴۱، تهران، ۹۸-۷۷، ۱۳۸۳.

بنابراین، سبک زندگی عبارت از شیوه زندگی‌کردن است که شامل رفتارهای عینی فرد می‌شود و از مهم‌ترین ابعاد آن، مربوط به مسائل اقتصادی و کسب درآمد خانواده و جامعه است که ریشه در کارکردن دارد. دین اسلام در قالب آیات قرآن‌کریم و سیره پیامبر اعظم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) و ائمه اطهار (علیهم‌السلام) راهکارهای مفیدی برای توجه به رابطه‌ی اخلاق و کار ارائه می‌کند که در غنی‌سازی سبک زندگی اسلامی افراد جامعه نقشی مهم دارد.
[۱۲] ولایی، عیسی، کار در منابع اسلامی، ص۳۶.


۳.۱ - معنای خلق


از سوی دیگر؛ «اخلاق» جمع «خُلق» در کتب لغت، بیشتر به معنای طبیعت و سرشت آمده است. راغب اصفهانی درباره این واژه می‌نویسد: «خَلق» و «خُلق» در اصل، یکی هستند، اما «خَلق» به هیأت، اشکال و صورت‌هایی که با چشم درک می‌شود اختصاص یافته و «خُلق» به قوا و سجایایی که با بصیرت درک می‌شود مختص شده است. از مجموع سخنان لغویان برمی‌آید که «خُلق» صفت و کیفیت درونی ثابت در نفس انسان است. بیشتر علمای اخلاق «خُلق» را اینگونه تعریف کرده‌اند: ملکه نفسانی که افعال از آن به آسانی صادر می‌شود.
بحث اخلاق، بحث درباره ارزش‌های انسانی است: «چگونه زیستن» و «چگونه رفتار کردن»
[۱۶] معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ج۱، ص۴۶، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.
اما آنچه در این تحقیق مهم دانسته شده است، تبیین رابطه‌ی اخلاق با کار و ارائه‌ی راهکارهای در جهت اجرائی‌کردن این رابطه است. کار در یک تعریف کلی، شامل هر نوع فعالیت می‌شود چه به قصد دریافت ما به‌ازای مالی آن انجام شود یا نه؛ هدف آخرتی داشته باشد یا دنیایی؛ عملِ موجود مادی باشد یا مجرد؛ کار یدی‌ باشد یا کار فکری؛ کار صنعتی و تولیدی باشد یا کار خدماتی؛ عمل عبادی باشد یا عمل اقتصادی.
[۱۷] نیک‌فر، مختار، کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن، ج۱، ص۲۰، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، ۱۳۸۳.


۴ - اهداف مهم کار



اهداف مهم کار از دیدگاه اسلامی عبارت است از:

۴.۱ - تأمین معیشت


کسب درآمد و تأمین معیشت زندگی خود و خانواده؛ شاید نخستین انگیزه هر شخصی در انجام کار این است که‌ به ‌واسطه‌ی کار، نیازهای خود را تأمین کند. از امام صادق‌ (علیه‌السلام) نقل شده: «وقتی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) از جنگ ‌تبوک مراجعت کرد، سعد انصاری به استقبال وی آمد. حضرت با او مصافحه کرد، دست او را زبر و خشن دید. فرمود: چه آسیبی به دستت رسیده است؟ گفت‌: با طناب و بیل کار و درآمد آن ‌را صرف ‌معاش خانواده‌ام می‌کنم. حضرت دست او را بوسید و فرمود: «هذه ید لاتمسّها النار؛ این دستی است که آتش‌ جهنم به آن نمی‌رسد». کسب درآمد فقط برای تأمین ضروریات زندگی نیست‌؛ بلکه شخص می‌تواند برای تأمین وسایل رفاهی خود و خانواده کار کند. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) فرمود: «از سعادت‌های مسلمان، داشتن‌ منزلی گشاده، همسایه‌ی صالح و وسیله‌ی سواری مناسب است». امام صادق‌ (علیه‌السلام) ‌فرمود: «هرچه برای خرید عطر بپردازی، اسراف نیست و مخارج مربوط به عطر پیامبر اکرم‌ بیش از مخارج ‌خوراکی او بود».

۴.۲ - عزت یافتن


از آثار کار، شخصیت‌یافتن‌ و عزّت‌یافتن فرد است. شخص با کارکردن نیاز خود را برطرف‌ ساخته، نیازمند کار دیگران نمی‌شود؛ از دیگران درخواست نمی‌کند و هزینه‌ی او بر عهده‌ی دیگری نیست. امام‌ صادق‌ (علیه‌السلام) ‌به یکی از یاران خود که دیر به بازار رفته بود فرمود: اُغدُ إلی عزِّک؛ پگاه صبح در پی عزت خود (کار و کسب) برو».

۴.۳ - رشد عقلانی


کار، وسیله‌ی تجربه آموختن انسان است و بر رشد عقلانی و اجتماعی او افزوده می‌شود. امام‌ صادق‌ (علیه‌السلام) فرمود: «ترک التجارة ینقص العقل؛ رهاکردن تجارت، عقل را کاهش‌ می‌دهد».

۴.۴ - آرامش روحی


انسان با کسب درآمد از نظر روحی آرامش می‌یابد و فرد نیازمند از نظر روحی در اضطراب است. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) فرمود: «انسان هرگاه نیازمندی‌های خود را تأمین کرد، آرام می‌گیرد».

۴.۵ - سلامت جسم


از آثار کار، برخورداری شخص از سلامت و نشاط جسمی است. بیکاری و عاطل‌بودن، باعث ‌استراحت بیش از حد و پدید آمدن روحیه‌ی خمودی و افسردگی در شخص می‌شود. با کار، اعضای انسان توان ‌خود را بروز می‌دهد. امیرمؤمنان (علیه‌السلام) فرمود: «من یعمل یزدد قوة؛ هرکس کار کند، توان او افزوده می‌شود».
[۲۴] حکیمی، محمدرضا، الحیاة، ج۵، ص۲۹۱، تهران، نشر الثقافةالإسلامیة، ۱۴۰۸ق.
امام صادق (علیه‌السلام) به فضل فرمود: «اگر تمام نیازهای مردم تأمین شده بود، از زندگی لذت نمی‌بردند. اگر انسانی مدتی ساکن مکانی شود و همه‌ی نیازهای او فراهم باشد، از بی‌کاری خسته می‌شود و مایل است خود را مشغول کند».

۴.۶ - تأمین نیازهای اساسی اجتماع


افراد با کار می‌توانند نیازهای افراد جامعه را برطرف سازند. فرد نمی‌تواند تمام نیازهای خود را برطرف سازد؛ بنابراین هرکس با انجام کار خاصی می‌تواند نیاز مردم را برطرف کند و درمجموع، نیازهای تمام افراد تأمین شود.

۴.۷ - رفع فقر


تأمین اجتماعی نیازمندان‌: با کار و تلاش، فقر اجتماعی از بین می‌رود و فرد با کسب درآمد می‌تواند به دیگران کمک کند. مسؤولیت اجتماعی، شخص را به‌کار فرامی‌خواند؛ حتی اگر به درآمد آن نیاز نداشته باشد. فرد باید در بُعد اجتماعی انسانی مفید و مؤثر باشد. حضرت امیرمؤمنان (عليه‌السلام) با کار در باغ‌، چاه و قنات حفر می‌کرد و آنان را برای مردم و کمک به نیازمندان وقف می‌کرد یا آن‌که بردگان بسیاری را با کار و درآمد خویش رها ساخت.

۴.۸ - گسترش اخلاق


گسترش اخلاق اجتماعی و کاهش مفاسد اجتماعی‌: از آثار کار و انگیزه‌ی روی آوردن به کار، حفظ و سلامت روح انسانی و گسترش اخلاق در اجتماع است. از امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) نقل شده است که ‌فرمود: «سستی و تنبلی، کلید غم و بدبختی است و ناتوانی و تنبلی همراه نیازمندی و فقر است و ثمره‌ی آن‌ نابودی و بدبختی است. آنکه طلب و تلاش نکند، چیزی نمی‌یابد و به فساد کشانده می‌شود».
[۲۸] ولایی، عیسی، کار در منابع اسلامی، ص۶۳.


۴.۹ - افزایش توان اقتصادی


هرگاه بخش‌های اساسی مردم به‌کار اشتغال داشته باشند، اقتصاد جامعه رشد خواهد داشت. تولید و درآمد ملی افرایش می‌یابد. درآمد دولت به جهت مالیات‌ها فزونی یافته و امکان ارائه‌ی خدمات‌ عمومی به مردم فراهم می‌شود.
[۲۹] صدر، سیدمحمدباقر، الاسلام یقود الحیاة، ج۱، ص۱۰۸، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۳۹۱ق.
در دیدگاه دینی، انسان نه‌تنها در کار خود باید به ‌فکر دیگر انسان‌ها و جامعه باشد، بلکه اگر از ثمره‌ی کار او دیگر موجودات هم استفاده کنند، در نزد خداوند مطلوب ‌است و برای او پاداش آخرتی خواهند نوشت. کمک به عمران و حیات طبیعت و محیط زیست ارزش والایی‌ دارد. از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) نقل شده که فرمود: «ما من مسلم یغرس غرساً أو یزرع زرعاً فیأکل منه انسان أو طیر أو بهیمة الاّ کانت له به صدقة؛ مسلمانی که نهالی بکارد یا زراعتی به‌عمل آورد و ازآن انسان، پرنده، چهارپا استفاده کند، در نامه‌ی اعمال او ثواب صدقه نوشته می‌شود».

۴.۱۰ - تقویت اعتقادات دینی


اعتقاد دینی، عامل بسیار مهم در ایجاد انگیزه است و چنانچه در کلام اولیای دینی، آثاری برای عملی خاص عنوان‌ شده باشد، فرد پرهیزکار به جهت باورهای خود در جهت کسب آن می‌کوشد و فعالیت خود را در همان سو قرار می‌دهد. انسان‌های معتقد به عالم ماورا، کارهای بسیاری را برای نتایج آخرتی انجام می‌دهند. از بذلِ جان جهادگران تا صرف ‌مال دارایان در طول تاریخ، بسیار دیده شده است. هم‌اکنون مکان‌های وقف شده به‌وسیله‌ی نیک مردان و نیک زنان در جهان‌ به حدی است که نهادهای گوناگون در سرپرستی صحیح آن می‌کوشند.
[۳۱] معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ج۱، ص۷۸، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.


۴.۱۱ - بخشش گناهان


کار اقتصادی، شخص را از آمرزش الهی بهره‌مند می‌کند. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) فرمود: «من بات کالاً من طلب الحلال ‌بات مغفوراًله؛ آن‌ که در راه کسب حلال زندگی او می‌گذرد، مورد مغفرت الهی‌ است». « إنّ من ‌الذنوب ذنوباً لایکفّرها صلاة و لاصدقة قیل یا رسول‌اللَّه، فما یکفّرها. قال‌: الهموم فی طلب‌ المعیشة؛ برخی از گناهان با نماز و صدقه پاک و جبران ‌نمی‌شود. یاران گفتند چه چیز آن‌ را پاک می‌کند؟ فرمود: تلاش در کسب روزی».

۴.۱۲ - حفظ و یاری دین


انسان اگر بخواهد دین‌دار واقعی باشد و بتواند در معنویت پیشرفت کند نمی‌تواند از نعمت‌های دنیا و نیازهای دنیایی ‌چشم‌ بپوشد. مؤمن به‌دنبال خیر دنیا و آخرت است: «آتنا فی‌الدنیا حسنة و فی‌الآخرة حسنة» و خیر دنیا همان برخورداری از معیشت است. از پیامبر گرامی (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) نقل شده است که : «خداوندا! در نان برکت ده و بین ما و نان جدایی مینداز. اگر نان نداشتیم، توان نماز و روزه و انجام واجبات الهی را نداشتیم».

۵ - عدم تنافی اخلاق با کار



در نظام اخلاقی اسلام به مواردی از خصوصیات مثبت اخلاقی پافشاری شده و گاه این موارد، منافی کار اقتصادی ‌قلمداد می‌شود. برخی از این اخلاقیات عبارتند از:

۵.۱ - توکل


معنای توکل، تعطیل‌کردن قوا و اعتماد به خدا که او به‌جای شخص عمل انجام دهد نیست. کار نکردن و سکون، تضمین الهی را در پی ندارد. در آیات قرآن، توکل در موردی مطرح‌شده که مسلمان امر خطیری را باید انجام ‌دهد و خداوند دلهره و نگرانی او را با ایجاد اطمینان معنوی از بین می‌برد. مؤمن، وکالت خدا را کافی می‌داند و اعتماد به او را بر اعتماد به دیگران ترجیح می‌دهد: «ومن یتوکل علی الله فهو حسبه إن الله بالغ أمره قد جعل الله لکل شیءٍ قدراً». این آیه به مسلمان تذکر می‌دهد که باید در امر مربوط به خانواده، قوانین الهی را مراعات کند تا عاقبت خیر برای او پدید آورد.

۵.۲ - زهد و قناعت


ترک دنیا: قناعت که از ویژگی‌های مؤمنان و خردمندان به‌شمار می‌رود، معنای درست مصرف‌کردن و جلوگیری از اسراف مال است، نه آن‌که در بُعد تولید باید کم‌کاری کرد. زهد به معنای کم مصرف‌کردن برای بازده بیش‌تر است. دنیایی که زاهد آن را ترک می‌کند، سرگرم‌شدن به تنعم و تجمل و دور‌افتادن از کمال انسانی است. دعوت به زهد در دین، به معنای ترک تلاش و ساختن دنیای آباد و مستقل نیست. سرور زاهدان‌ عالم بیش از همه کار و تلاش اقتصادی انجام می‌داد و استفاده از خانه‌ی گسترده را در جهت خیررسانی به هم‌نوعان و دستگیری بیچارگان امر آخرتی می‌دانست.

۵.۳ - صبر و رضا


صبر بر بلایا و رضا به قضای الهی: با توجه به آیات و روایات روشن می‌شود این سجیه‌ی اخلاقی هم، مانند توکل برای کسی ستوده است که در صحنه‌ی ‌عمل و زندگی با همه‌ی کوششی که دارد، گاه به نتیجه‌ی دلخواه نمی‌رسد. از آن‌جا که انسان نمی‌تواند مجموع عوامل‌ مؤثر بر طبیعت و دنیا و روحیات انسان‌ها را در اختیار خود بگیرد، گاه با همه‌ی زحمت، انتظار او برآورده نمی‌شود و خلاف‌ خواسته‌ی او رخ می‌دهد، در اینجا باید تن به این علل و اسباب بدهد.
[۴۰] سادات، محمدعلی، اخلاق اسلامی، ج۱، ص۱۴۳، تهران، سمت، ۱۳۸۵.


۶ - یافته‌های تحقیق



عناصر اخلاقی کار و تولید در آموزه‌های دینی بسیار گسترده است. تحقق عینی این عناصر، از یکسو زمینه‌ساز گسترش و بهینه‌سازی فعالیت‌های تولیدی و در نتیجه رشد اقتصادی است و از سوی دیگر، ضمن جهت‌دهی به فعالیت‌ها و سرمایه‌گذاری‌ها، سالم‌سازی آن‌ها را موجب می‌شود. برخی از مهم‌ترین این عناصر به همراه کارکرد اقتصادی ـ اخلاقی آن‌ها چنین است:

۶.۱ - داشتن انگیزه سالم


واژه «انگیزه (Motivation)» از کلمه لاتین حرکت‌کردن (Movere) گرفته شده است. این اصطلاح همان‌گونه که از معنای رایج آن برمی‌آید، به علت یا چرایی رفتار اشاره دارد. انگیزه را می‌توان «حالتی در افراد دانست که آنان را به انجام رفتار و عمل خاصی متمایل می‌کند».
[۴۱] الوانی، سیدمهدی، مدیریت عمومی، ج۱، ص۱۵۲، تهران، نشر نی، ۱۳۸۴.

انگیزه فرآیندی است که با یک نیاز یا کمبود زیستی یا روانی آغاز شده و رفتار هدفمند یا انگیزه‌ای را در جهت محرکی خارجی فعال می‌کند.
[۴۲] رضائیان، علی، معمای مدیریت دانش مدیریت، ج۱، ص۸۷، شماره ۳۱و ۳۲، تهران، ۹۳-۸۱، ۱۳۷۵.
بر اساس این تعریف رمز شناخت انگیزه را نیز در معنای مفاهیم نیازها، محرک‌ها و روابط میان آن‌ها می‌داند. برخی از نظریه‌پردازان انگیزه را مجموعه‌ای از نیروهایی می‌دانند که افراد را به‌طرف معینی از رفتار وادار می‌کند.
[۴۳] رضائیان، علی، معمای مدیریت دانش مدیریت، ج۱، ص۸۸، شماره ۳۱و ۳۲، تهران، ۹۳-۸۱، ۱۳۷۵.
پاره‌ای دیگر بر این باورند که انگیزه بیانگر: «آن دسته از فرایند روان‌شناختی است که علت برانگیختگی، هدایت و تداوم اعمال ارادی هدفمند است».
[۴۴] رضائیان، علی، معمای مدیریت دانش مدیریت، ج۱، ص۸۸، شماره ۳۱و ۳۲، تهران، ۹۳-۸۱، ۱۳۷۵.
این تعاریف به سه نتیجه منجر می‌شود:
۱. تجزیه و تحلیل انگیزه باید به عواملی که فعالیت‌های فرد را بر می‌انگیزد، تمرکز کند؛ ۲. انگیزه فرایندگرا است و به انتخاب، جهت و هدف توجه دارد؛ ۳. انگیزه بر چگونگی آغاز رفتار، تداوم یا توقف آن توجه دارد و بیانگر آن است که فرد دارای انگیزه چه نوع واکنش عینی نشان می‌دهد.
[۴۵] رضائیان، علی، معمای مدیریت دانش مدیریت، ج۱، ص۸۸، شماره ۳۱و ۳۲، تهران، ۹۳-۸۱، ۱۳۷۵.

اهم مترادف‌های واژه‌های انگیزه و نیاز در قرآن عبارت است از:

۶.۱.۱ - حاجة


«ولکم فیها منافع ولتبلغوا علیها حاجةً فی صدورکم؛ و برای شما در آن‌ها منافع قابل ملاحظه‌ای است تا به‌وسیله آن‌ها به مقصدی که در دل دارید برسید».
[۴۷] هادوی‌نیا، علی‌اصغر، معنویت و اقتصاد، ج۱، ص۶۷، تهران، موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، ۱۳۸۹.


۶.۱.۲ - میل و رغبت


«و الرغبة و الرغب و الرغبی السّعة فی الارادة» یعنی رغبت عبارت است از فزونی و قوت اراده؛ مثل این گفته خداوند متعال: «انّهم کانوا یسارعون فی الخیرات و یدعوننا رغبا و رهبا؛ ؛ چراکه آن‌ها در نیکی‌ها سرعت می‌گرفتند و به‌خاطر عشق (به رحمت) و ترس (از عذاب) ما را می‌خواندند».
[۴۹] مصباح یزدی، محمدتقی، پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی، ج۱، ص۵۹، قم، موسسه امام خمینی (ره)، ۱۳۸۸.


۶.۱.۳ - تحریض


از ماده حرض تنها دو مورد در قرآن‌مجید آمده که درباره تحریص و برانگیختن مؤمنان توسط پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) برای جنگ است. یکی از آن دو مورد، آیه ۶۵ سوره انفال و دیگری آیه زیر است: «فقاتل فی سبیل الله لاتکلَف الا نفسک و حرض المؤمنین...؛ پس (ای پیامبر) تو خود تنها در راه خدا به کارزار برخیز که جز شخص تو بر آن مکلف نیست و مؤمنان را ترغیب کن».
[۵۲] نیک‌فر، مختار، کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن، ج۱، ص۸۱، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، ۱۳۸۳.


۶.۱.۴ - اثارة


«اثاره» از ریشه «ثور» و به معنای تحریک و تهییج است و «ثوران» یعنی هیجان. در قرآن‌کریم، دو مورد درباره اثاره زمین و دو مورد درباره اثاره ابرها آمده؛ آیه: «واللّه الذی ارسل الرِّیاح فتثیر سحابا فسقناه الی بلد میت فاحیینا به الارض بعد موتها کذلک النشور؛ خداوند کسی است که بادها را می‌فرستد تا ابرها را برانگیزد، پس ما آن ابرها را به‌سوی زمین مرده می‌رانیم و به‌وسیله آن، سرزمین مرده را زنده می‌کنیم. رستاخیز نیز همین‌گونه است».
[۵۴] میر معزّی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام اهداف و انگیزه‌ها، ج۱، ص۷۸، تهران، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، ۱۳۷۸.


۶.۲ - هدف نهایی انسان


در نگرش اسلام، هدف نهایی انسان، تکامل در پرتو نیل به قرب الهی است
[۵۵] طباطبائی، سیدمحمدحسین، المیزان، ج۱۸، ص۳۹۴، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۷ق.
از این‌رو، هدف نهایی نظام اقتصادی اسلام، فراهم‌کردن زمینه‌های لازم برای دستیابی افراد به کمال مطلوب است. برای تحقق این هدف، یک سری «اهداف میانی» مطرح می‌گردد که از یکسو، به عنوان انگیزه‌های فعالیت‌های تولیدی فرد مسلمان تلقی می‌شود و از سوی دیگر، مقدمه نیل به هدف نهایی است. «انجام دادن وظایف عبادی»، «تأمین نیازهای زندگی» و «رسیدن به رفاه نسبی»، «خودکفایی و اقتدار جامعه» و «مشارکت در خدمات اجتماعی» از مهم‌ترین اهداف فرد مسلمان در کار و تولید است. تفاوت در هدف‌ها و انگیزه‌ها، از وجوه تمایز کار و تولید در مکتب اقتصادی اسلام با مکتب سرمایه‌داری است؛ چراکه در مکتب سرمایه‌داری، هدف از تولید، افزایش سود و درآمد است
[۶۰] عبادی، جعفر، مباحثی در اقتصاد خرد، ج۱، ص۱۶، چاپ اوّل، تهران، سمت، ۱۳۷۰.
از این‌رو، مجالی را برای اندیشیدن در ارزش‌ها و رعایت محدودیت‌های اخلاقی در کار و تولید باقی نمی‌گذارد.

۶.۳ - وجدان کاری


وجدان (Conscience) به معنای نیروی باطنی که خوب را از بد تشخیص می‌دهد، تعریف‌شده است
[۶۱] معین، محمد، فرهنگ فارسی معین، ج۱، ص۹۷۰، یک جلدی، تهران، نشر معین، ۱۳۸۱.
در اصطلاح، وجدان با عبارت‌های گوناگونی تعریف‌ شده است: انسان در اعماق درون خود، قوه‌ای می‌یابد که او را به عمل نیک وادار کرده و از انجام کار بد باز می‌دارد و در صورت ارتکاب، او را سرزنش و ملامت می‌کند و با انجام کار نیک، مورد تشویق قرار می‌دهد. این هاتف غیبی نظرش به لذت و سود نیست و فقط آنچه را که وظیفه و تکلیف می‌داند، به آن امر و نهی می‌کند. در قرآن‌کریم از این درجات و مراتب به اماره، لوامه و مطمئنه تعبیر شده است.
[۶۲] بختیاری، صادق، مفهوم وجدان کاری و برخی عوامل مؤثر بر آن، ج۱، ص۱۱، مدیریت دولتی، شماره ۴۱-۴۲، تهران، ۱۹-۷، ۱۳۷۷.


۶.۳.۱ - محرک درونی


وجدان همان محرک درونی است که انسان را برای دست‌یابی به ایده‌آل خود، تحریک می‌کند. این محرک درونی بایستگی‌ها را از نبایستگی‌ها تفکیک می‌کند، قاضی امین است و راهنمای مطمئن نظارت کرده، شکنجه می‌دهد و شکنجه می‌بیند، زشت و زیبا می‌شود و در نهایت این‌که وجدان قطب‌نما است.
[۶۳] نادری، علی، درآمدی بر ارتقای وجدان کاری، ج۱، ص۳، مدیریت دولتی، شماره ۳۵، تهران، ۱۲-۱، ۱۳۷۵.
وجدانِ کاری بازگوکننده انگیزه درونی است که هر فرد با توجه به آن و با شناخت کامل به وظایف محوله در صدد انجام بهینه کار خویش بر می‌آید. بنابراین، ملکه‌ای که بر طبق آن کاری بدون احتیاج به محرک‌های خارجی، با دقت و کامل انجام گیرد برخاسته از وجدان کاری به‌شمار می‌آید.
[۶۴] منطقی، محسن، گامی به سوی نهادینه کردن وجدان کاری در سازمان‌ها، ج۱، ص۸، مجله معرفت، شماره ۱۷، قم، ۱۳-۵، ۱۳۷۵.
پس وجدان کاری برابر است با حالت ثابت درونی که فرد را به انجام درست دقیق کار، با میل و اشتیاق ترغیب می‌کند.
[۶۵] نادری، علی، درآمدی بر ارتقای وجدان کاری، ج۱، ص۴، مدیریت دولتی، شماره ۳۵، تهران، ۱۲-۱، ۱۳۷۵.
وجدان کاری عاملی است که سبب می‌شود فرد بدون وجود هیچ کنترل خارجی و فیزیکی و به انگیزه‌ای درونی برای انجام درست کاری که بر عهده‌ای او گذاشته شده است، از هیچ کوششی فروگذار نکند. می‌توان نتیجه گرفت «وجدان کاری» به معنای «گرایش به انجام‌دادن صحیح کار و وظایف شغلی، بدون نظارت مستقیم» است
[۶۶] معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ج۱، ص۱۸، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.
که از نشانه‌های آن، انجام کار بیش‌تر و بهتر، کنترل درونی و مسئولیت‌پذیری است.
[۶۷] سیدعباس‌زاده میرمحمد، وجدان کار: رهیافت عملی و کاربردی، ج۱، ص۱۱، ارومیه، آرشیا، ۱۳۷۴.


۶.۳.۲ - تقویت وجدان کاری


عواملی چند بر ایجاد و تقویت وجدان کاری مؤثر است که در متون دینی، مورد توجه و تأکید قرار گرفته است؛ «اصلاح نگرش» (نفی پاره‌ای از پندارهای نادرست و خرافی درباره سرنوشت انسان و جوامع)، «رضایتمندی از کار» (از طریق تبیین ارزش معنوی و اجتماعی و آثار کار)، «آموزش و الگوسازی»، «تقویت احساس مسئولیت» و «توجه دادن جامعه به پی‌آمدهای ضعف وجدان کاری» از این عوامل است.

۶.۴ - تخصص و تعهد


استعمال واژه تعهد (Commitment)، منحصر به جامعه‌شناسان نیست، بلکه متفکران حوزه‌های دیگر از جمله: سیاست، فلسفه، مدیریت، اقتصاد و اخلاق نیز آن را به‌کار گرفته‌اند. «تخصص و تعهد» دو ویژگی اساسی نیروی کار و مدیریت است که در آموزه‌های دینی، به‌شدت مورد تأکید است، به‌گونه‌ای که ممکن نیست هیچ‌یک بدون دیگری، ملاک ارزیابی باشد: «إنّ خیر من استأجرت القویّ الأمین» «قال اجعلنی علی خزائن الأرض إنّی حفیظ علیم». در بینش اقتصادی اسلام، «متعهد غیر متخصص» در ردیف «متعهد خائن» قرار می‌گیرد. امام صادق (علیه‌السلام) در این‌باره می‌فرمایند: «ما أبالی ائتمنت؛ خائنا أو مضیعا؛ برای من تفاوتی ندارد که به خائن امانت بسپارم، یا به کسی که (از امانت مراقبت نمی‌کند و آن را) تباه می‌سازد»؛ از این‌رو آگاهی از دانش‌های هر زمان و افزایش تخصص، در کنار پاکی و تعهد، از وظایف دینی نیروی کار است، به‌گونه‌ای که تعهد او اقتضا می‌کند، از پذیرش کاری خودداری ورزد که تخصص و توان آن را ندارد.

۶.۵ - انضباط کاری


نظم و انضباط و مدیریت زمان، از مهم‌ترین عوامل بهره‌برداری بهینه از سرمایه‌ها است؛ از این‌رو، علاوه بر رعایت نظم شاخصه‌های انضباط در فعالیت‌های اقتصادی نیز مورد تأکید است. برخی از این شاخصه‌ها عبارت است‌از: «تقسیم وقت»، «تقسیم کار بر اساس توانمندی‌ها و تخصص افراد»، «رعایت میانه‌روی در کار با پرهیز از سستی یا حرص و آزمندی» و «رعایت میانه‌روی به هدف پاس‌داشت سلامت جسمی و روحی و رسیدگی به سایر وظایف».

۷ - نتیجه‌گیری



کار در نگاه دین، در گستره‌ی هستی جاری است و شخص با کارکرد با مجموعه عالم هستی و خالق آن هماهنگ می‌شود. بنابراین، هر نوع کار حلال مطلوب است؛ اگرچه برخی از کارها و فعالیت‌های اقتصادی به جهت اهمیت آن در متون دینی مورد ترغیب بیش‌تر قرار گرفته است. اولیای الهی به انواع کارها مثل کارگری، خیاطی، زره‌بافی، صنعت‌گری، تجارت، کشاورزی می‌پرداختند و کار را فضیلت انسانی و عبادت الهی می‌دانستند. بر این اساس اعتقادات اسلامی، ترغیب‌کننده‌ی فعالیت اقتصادی است و چون دنیا مزرعه آخرت و از بهترین اعمال صالح، کسب درآمد حلال است، با کار آخرت شخص و ارزش انسانی او تضمین می‌شود.
[۷۸] نیک‌فر، مختار، کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن، ج۱، ص۵۶-۵۵، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، ۱۳۸۳.

کار اقتصادی به علل گوناگون مورد رغبت مسلمان است. مواردی مانند: تأمین معاش، رفع احتیاج اجتماع، عزت نفس، رشد عقلانی، سلامت‌ جسم، زدودن چهره زشت فقر، گسترش اخلاق و نابودی مفاسد اجتماعی، حفظ دین و کسب ثواب آخرتی به همراه مطلوبیت کار، مؤمن را به کار ترغیب می‌کند.
[۷۹] معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ج۱، ص۱۹، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.
گسترش فرهنگ دینی درباره کار، زمینه تلاش همه‌جانبه افراد برای رشد اقتصادی را فراهم می‌کند و افراد توجه جدی به نفس کار دارند تا نوع آن؛ بنابراین خواهند کوشید بیکاری را به هر صورت از خود دور سازند و هر کار حلالی را عزیز داشته، به بیکاری ترجیح‌ ‌دهند. حاکمیت فرهنگ دینی، اثر مثبت بر بهره‌وری نیروی کار و کاهش هزینه‌های اضافی مثل اسراف منابع و اتلاف وقت دارد و روابط انسانی در بازار کار را بهبود می‌بخشد. کار اقتصادی پیوند دنیا و آخرت است و با آن می‌توان حسنه در دنیا و آخرت را کسب کرد.
[۸۰] ولایی، عیسی، کار در منابع اسلامی، ص۱۱۲.


۸ - راهکارهای اجرایی ارتقاء فرهنگ کار



با توجه به اهمیت کسب‌وکار در قرآن و سنت پیامبر اکرم و ائمه اطهار (علیهم‌السلام) راهکارهای زیر برای اجرایی‌کردن ارتقاء فرهنگ کار و تلاش در جامعه‌ی امروز ایران و بلکه جوامع مسلمان و در نتیجه افزایش تولید، کارساز است:

۸.۱ - احیای فرهنگ کار


احیای فرهنگ غنی کار، تلاش و همت: کار، تلاش و همت، همواره درمیان ایرانیان از ایران باستان گرفته تا به حال از جایگاه ویژه و والایی برخوردار بوده است
[۸۱] ولایی، عیسی، کار در منابع اسلامی، ص۱۶۷-۱۶۶.
بحث احیای فرهنگ کار به‌عنوان راه‌کار جدی با هدف به روزرسانی و نهادینه‌سازی توأم با ترویج و بسط آموزه‌های ناب فرهنگی در حال حاضر به معنای نادیده انگاشتن و خلاء حضور این فرهنگ در بین جامعه فعلی نیست، بلکه تنها هدف از طرح بحث غنابخشی و استحکام و پرمغز کردن مطالب و محتواهای نو ارائه شده به جامعه برای پذیرش و مقبولیت بیش‌تر در بین تمام لایه‌ها و سطوح فعلی جامعه ایران است. در ارائه بحث و تهیه مطالب هرچه از سابقه دیرینه و پیشینه دانش و اطلاعات گذشتگان و ادوار گذشته بهره‌گیری شود زمینه غنای فکری، قوام و بسط بیش از پیش آن فراهم‌تر و مقبولیت عام آن افزون‌تر خواهدشد.
[۸۲] معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ج۱، ص۱۴۴، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.


۸.۲ - هماهنگ‌سازی عملیاتی


هماهنگ‌سازی تمامی حوزه‌های دخیل در امر عملیاتی کردن کار: موضوع وحدت رویه در بین آحاد جامعه از اهمیت زیادی برخوردار بوده و نبود توجه جدی به آن می‌تواند آسیب‌های جدی به جامعه وارد کند. هماهنگی موجب تسریع و مضاعف‌شدن حرکت و تلاش در مسیر توسعه کشور شده و به همین دلیل ایجاد وحدت رویه در حوزه‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری می‌تواند بسیار کارساز باشد.
[۸۳] نیک‌فر، مختار، کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن، ج۱، ص۱۵۷-۱۵۶، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، ۱۳۸۳.


۸.۳ - ایجاد وحدت و هم‌دلی


ایجاد وحدت و همدلی بین تمام نیروهای وفادار به انقلاب اسلامی حول محور رهبر معظم انقلاب: این امر در جلوگیری از بخشی‌نگری در برنامه‌ریزی و اجرایی کردن موضوع بسیار حائز اهمیت است. بحث فراهم‌سازی زمینه‌های ایجاد بستر فراگیر برای کسب‌وکار، لازمه‌ی مشارکت فعالانه تمام سطوح مختلف جامعه از هر عقیده و نگرشی است و ضرورت دارد تمام آحاد جامعه را در این موضوع درگیر نماید و شایسته است که وحدت و اخوت بین تمام نیروهای وفادار به انقلاب و نظام حول محور رهبری ایجاد شود.
[۸۴] عبادی، جعفر، مباحثی در اقتصاد خرد، ج۱، ص۱۹، چاپ اوّل، تهران، سمت، ۱۳۷۰.


۸.۴ - ایجاد انگیزه


برنامه‌ریزی جهت ایجاد انگیزه برای عموم جامعه: اتخاذ سازوکاری مناسب جهت ایجاد انگیزه برای عموم جامعه به ویژه برای کارکنان و اساتید، روحانیان، دانشجویان، دانش‌آموزان و تمام فعالان و پژوهشگران عرصه فرهنگ و دانش در تمامی بخش‌های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در دو بُعد معنوی و مادی مفید است.
[۸۵] میر معزّی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام اهداف و انگیزه‌ها، ج۱، ص۸۹-۸۸، تهران، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، ۱۳۷۸.


۸.۵ - ایجاد سامانه


ایجاد سامانه‌ی برنامه‌ریزی‌، هماهنگی، هدایت، کنترل و نظارت: با هدف دسترسی آسان‌تر مسیرهای اهداف تعیین‌شده و هدف‌گذاری شده؛ ایجاد این سامانه موجب خواهد شد تا از رهاشدگی موضوع خودداری شده و روند اجرایی کار به شکل منسجم، هماهنگ، کانالیزه شده و کارآمد پی‌گیری شود.
[۸۶] سیدعباس‌زاده میرمحمد، وجدان کار: رهیافت عملی و کاربردی، ج۱، ص۹۸، ارومیه، آرشیا، ۱۳۷۴.


۸.۶ - شناسایی موانع احتمالی


اجرای هر برنامه و فعالیتی بیش‌تر با یکسری مشکلات و موانعی خواسته یا ناخواسته مواجه است. شناسایی دقیق و کارشناسی شده این مشکلات احتمالی و چاره‌اندیشی جدی برای آن توأم با ارایه راهکار و برخورد عقلانی و خردگرایی ضمن رفع موانع، موجب تسریع و سرعت بخشیدن به حرکت تعیین شده در مسیر توسعه نیز خواهد شد.
[۸۷] ولایی، عیسی، کار در منابع اسلامی، ص ۱۷۱.


۸.۷ - برنامه‌ریزی اصولی


برنامه‌ریزی اصولی بر اساس عملیات‌های تدارک شده (کوتاه مدت، میان مدت، بلند مدت): برنامه‌ریزی دارای دو رکن اساسی تعیین هدف و پیش بینی است. هدف و راهبرد، بر اساس مفاهیم دینی اعم از قرآن‌کریم، احادیث و سیره پیامبر اکرم و ائمه‌ی اطهار (علیهم‌السلام) و رهنمودهای رهبرمعظم انقلاب اسلامی به روشنی مشخص شده است. اقدام بعدی انجام پیش‌بینی‌های لازم برای اجرای دقیق و شایسته موضوع است که برای اجرای مناسب و بهره‌گیری بهینه، نیاز به برنامه‌ریزی مدون، اصولی و کارامد به‌صورت کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت است.
[۸۸] اباذری، یوسف، از طبقه تا سبک زندگی، ج۱، ص۷۸، نامه علوم اجتماعی، شماره۲۰، تهران، ۷۸-۶۱، ۱۳۸۱.


۸.۸ - بسط ارزش‌های اجتماعی و معنوی


بسط ارزش‌های اجتماعی و آموزه‌های معنوی در بین تمام سطوح و طبقات اجتماعی جامعه: جامعه ایران ارزش‌مدار و هنجارهای حاکم بر آن دارای نکات مثبت فراوان است. کسب‌وکار نیز از موضوع‌های ارزشی از دیرباز تا کنون بوده است. از راه‌های عملیاتی کردن این موضوع مهم، تکیه و بهره‌گیری از این ظرفیت بالا در سطح جامعه است که اگر به درستی و نحو مطلوب از آن استفاده گردد، میزان کارایی و کارآمدسازی در اجرای صحیح گرایش به کسب‌وکار، افزایش خواهد یافت.
[۸۹] فاضلی، محمد، مصرف و سبک زندگی، ج۱، ص۱۵۱، تهران، نشر صبح صادق، ۱۳۸۲.


۸.۹ - آموزش‌های عمومی


بهره‌گیری از آموزش‌های عمومی از طریق رسانه‌های ارتباط جمعی: به‌کارگیری هدفمند رسانه‌های دیداری و شنیداری و ارتباط جمعی به ویژه صداوسیما، در کنار آموزش‌های تخصصی مدیران و متولیان ذیربط، از اهمیت زیادی برخوردار است. همان‌گونه که حضرت امام خمینی (رحمت‌الله‌علیه) فرمودند، صداوسیما به مثابه دانشگاه عمومی است. پس بایسته است در این راستا، ضبط و پخش برنامه‌هایی هدفمند و تأثیر‌گذار جهت گسترش فرهنگ کسب‌وکار در بین تمام سطوح جامعه انجام گیرد که از این دانشگاه عمومی بهره‌مند شوند..
[۹۰] معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ج۱، ص۱۵۳، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.


۸.۱۰ - پایش مستمر


ارزشیابی و ارزش‌گذاری بر مجموعه فعالیت‌های انجام شده: بازکاوی و پایش مستمر و در صورت نیاز، اصلاح و بازنگری فعالیت‌های تدارک شده برای ارتقاء فرهنگ کسب‌وکار، ضمن نظارت پایدار بر فعالیت‌های تدارک شده موجب ارتقاء سطح کارایی و افزایش توان مضاعف و جلوگیری از هدر رفتن زحمات کشیده شده در این خصوص خواهد شد.
[۹۱] سیدعباس‌زاده میرمحمد، وجدان کار: رهیافت عملی و کاربردی، ج۱، ص۱۱۲، ارومیه، آرشیا، ۱۳۷۴.


۸.۱۱ - تشکیل اتاق فکر


جلسات مشورتی برای تصمیم‌گیری با هدف بهبود بخشی به روند اجرایی موضوع: بهره‌گیری خردمندانه از نظرهای کارشناسان، موجب کارایی بیش‌تر برنامه‌ها و فعالیت‌های تدارک شده برای ارتقاء فرهنگ کسب‌وکار می‌شود.
[۹۲] نیک‌فر، مختار، کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن، ج۱، ص۱۶۶، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، ۱۳۸۳.


۸.۱۲ - مسیرهای دستیابی دقیق


تعیین دقیق مسیرهای دستیابی به نقاط هدف‌گذاری شده: اتخاذ سازوکاری هدفمند در تدوین لوایح، قوانین و آیین‌نامه‌های لازم برای تعیین ضوابط قانونی برنامه‌ریزی، طراحی و اجرای موضوع، از لوازم ریل‌گذاری و تعیین دقیق مسیر برنامه‌ریزی شده است. از اشکالات و نواقصی که معمولاً در اجرایی کردن برخی نظرها و دستورها در بین جامعه به‌ویژه در بین دستگاه‌های اجرایی کشور به وجود می‌آید، فقدان راهکار قانونی وآیین نامه‌های اداری است که این امر کندی را در مراحل اجرایی در پی دارد. به همین دلیل چاره‌اندیشی در این باره، متضمن تحرک فعالانه دستگاه‌ها و اشخاص حقیقی و حقوقی مربوط است.
[۹۳] فاضلی، محمد، مصرف و سبک زندگی، ج۱، ص۱۵۴، تهران، نشر صبح صادق، ۱۳۸۲.


۸.۱۳ - بهره‌گیری از منابع دینی


بهره‌گیری از آیات و روایات و سخنان بزرگان و اندیشمندان: استفاده از آیات الهی قرآن‌کریم؛ مانند: «فاذا فرغت فانصب؛ پس هنگامی که از کار مهمی فارغ می‌شوی به مهم دیگری بپرداز» و احادیث قدسی، روایات و احادیث پیامبر گرامی اسلام مانند: «الکادّ لعیاله کالمجاهد فی سبیل الله؛ کار و تلاش برای خانواده مانند کسی است که در راه خدا جهاد می‌کند» و ائمه اطهار و سخنان بزرگان برای نهادینه‌سازی بحث کسب‌وکار در بین افراد جامعه، بسیار مؤثر خواهد بود؛ چراکه اطلاعات مهم بسیاری در ارتباط با کار و تلاش وارد شده است و بهره‌گیری از آن‌ها در جامعه‌ای که دین‌مدار بوده و از میزان پذیرش والای اینگونه آموزه‌ها در میان مردم برخوردار است، مسئولان امر را به‌سوی دستیابی به اهداف تعیین شده رهنمون می‌کند و از سوی دیگر، این آموزه‌ها به فرهنگ‌سازی موضوعات فوق کمک شایان توجهی خواهد کرد.
[۹۶] ولایی، عیسی، کار در منابع اسلامی، ص ۱۷۸-۱۷۷.


۸.۱۴ - اولویت‌بندی اجراییات


اولویت‌بندی برای طرح‌ها، برنامه‌ها و پروژه‌های اجرایی: طرح‌ها و پروژه‌هایی که امکان و ظرفیت لازم برای افزایش و رشد تولیدات و فعالیت را بدون افزایش بودجه دارند، باید در اولویت قرار گیرند. یعنی با اولویت‌بندی برخی از طرح‌ها و پروژه‌ها به نحوی که به دیگر طرح‌ها آسیب وارد نشود.
[۹۷] نیک‌فر، مختار، کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن، ج۱، ص۱۶۷، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، ۱۳۸۳.


۸.۱۵ - بهره‌گیری از مراکز دینی


بهره‌گیری حداکثری و مضاعف از پایگاه‌ها، مراکز و تشکل‌های فعال دینی: مساجد، حسینیه‌ها و هیأت مذهبی که دارای مخاطبان زیادی بوده و از جایگاه ویژ‌ه‌ای در سطح جامعه برخورداراند، از پایگاه‌هایی هستند که می‌توانند نقش مهمی در ترویج و بسط کسب‌وکار را در جامعه به عهده گیرند که این امر نیاز به برنامه‌ریزی مضاعف و جدی در این باره دارد.
[۹۸] سادات محمدعلی، اخلاق اسلامی، ج۱، ص۱۳۹، تهران، سمت، ۱۳۸۵.


۸.۱۶ - نگاه جامع


ایجاد نگاهی جامع و فراگیر نسبت به موضوع کسب‌وکار: داشتن نگاهی فراگیر همراه با توسعه و گسترش این موضوعات به تمام عرصه‌های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی و پرهیز از بخشی‌نگری و جزء‌اندیشی در برنامه‌ریزی و طراحی امور برای اجرای مناسب آن، امری ضروری است. یعنی کسب وکار، تنها در امور خدماتی، اداری و اقتصادی خلاصه و محدود نگردد و این تفکر در تمام حوزه‌های اجتماعی به‌ویژه در عرصه‌هایی که با قشر نوجوان و جوان سروکار دارند، مثل میادین ورزشی، مراکز علمی و پژوهشی و... توسعه یابد.
[۹۹] سیدعباس‌زاده میرمحمد، وجدان کار: رهیافت عملی و کاربردی، ج۱، ص۱۱۸، ارومیه، آرشیا، ۱۳۷۴.


۸.۱۷ - منطق و واقع‌گرایی


داشتن نگاهی واقع‌گرایانه و منطقی: داشتن برخوردی واقع‌گرایانه و پرهیز از برنامه‌ریزی و اجرای برنامه‌های احساسی، غیرمنطقی و معدودسازی آن به مباحث و کارهای کم‌ارزش و سطحی از عنوان کسب‌وکار، بسیار مهم است. در صورت جدی نگرفتن این مهم، آسیب‌های جدی به اصل موضوع و اهداف مهم ترسیم شده وارد خواهد شد.
[۱۰۰] معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ج۱، ص۱۵۵، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.


۸.۱۸ - ارایه الگوها و مستندات


ارایه الگو و مستندات قابل ارایه اعم از تولیدات، برون‌داد و خروجی‌ها در زمینه‌های مختلف (فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و...) که در سنوات گذشته حاصل و نتیجه کسب‌وکار اشخاص حقیقی و حقوقی، بوده است. باید توجه داشت که طرح مباحث یکسره توصیفی و انتزاعی و نبود ارایه الگوی عملی از تأثیرگذاری زیادی برخوردار نبوده و برخی مواقع موجب جدی نگرفتن موضوع در سطح جامعه خواهد شد.
[۱۰۱] سیدعباس‌زاده میرمحمد، وجدان کار: رهیافت عملی و کاربردی، ج۱، ص۱۲۱، ارومیه، آرشیا، ۱۳۷۴.
همچنین معرفی تعدادی از افراد نخبه ساعی و موفق در انواع کسب‌وکار که در زمینه‌ها و عرصه‌های مختلف، دارای موفقیت بوده و موفقیت آن‌ها نیز حاصل تلاش و کارشان بوده مهم است؛ چراکه می‌تواند در انتقال تجربه و الگوسازی عملی برای جامعه و نیز استفاده‌ی بهینه از زمان در انجام این مهم، پر فایده باشد. این کار با مصاحبه مستقیم با این افراد و نشان دادن آثار آنان و پخش آن در رسانه‌ها به‌ویژه صداوسیما، قابل اجرا است.
[۱۰۲] معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ج۱، ص۱۵۷، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.


۸.۱۹ - بهره‌گیری از فضای مجازی


استفاده از فضای مجازی می‌تواند حوزه‌ی فعالیت و میدان عملیات این پیام را بسیار گسترده‌تر کند. امروزه نقش شبکه اینترنت و فضای مجازی در ایجاد محیطی فراگیر برای بسط اندیشه و موضوعات هدفمند بر کسی پوشیده نیست. به‌ویژه این‌که غالب بهره‌مندان این فضا را نیز جوانان و نوجوانان تشکیل می‌دهند. به همین دلیل خلاء حضور جدی در این فضا و عدم طرح موضوع در آن می‌تواند، در دستیابی به اهداف متصور شده اختلال ایجاد کند.
[۱۰۳] نیک‌فر، مختار، کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن، ج۱، ص۱۷۱، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، ۱۳۸۳.


۸.۲۰ - فضاسازی تبلیغاتی


فضاسازی تبلیغاتی در محیط شهری، اماکن و میادین عمومی و خدماتی: استفاده از محیط‌های تبلیغی سطح شهرها (میادین، چهارراه‌ها، نقاط پر رفت‌وآمد، خیابان‌های اصلی) اماکن عمومی، وسایل حمل‌ونقل عمومی مثل ایستگاه‌های متر، قطارهای شهری، اتوبوس شهری، تاکسی و نیز تبلیغات جهت‌دار در میادین ورزشی، ترمینال‌های مسافربری، بوستان‌ها و پارک‌ها، مجتمع‌های فرهنگی و تجاری و اقتصادی و خدماتی و... در ترویج فرهنگ کسب‌وکار تأثیرگذار بوده و شایسته است از این فضاهای تبلیغی به نحو احسن و مطلوب بهره‌گیری شود.
[۱۰۴] فاضلی، محمد، مصرف و سبک زندگی، ج۱، ص۱۵۸، تهران، نشر صبح صادق، ۱۳۸۲.


۹ - فهرست منابع



(۱) قرآن کریم.
(۲) امام علی (علیه‌السلام)، نهج البلاغه، محمددشتی، قم، جمال، ۱۳۸۷.
(۳) اباذری، یوسف، از طبقه تا سبک زندگی، نامه علوم اجتماعی، شماره۲۰، تهران، ۷۸-۶۱، ۱۳۸۱.
(۴) استاجی، زهرا، بررسی سبک زندگی در ساکنین شهر سبزوار، مجله دانشکده علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی سبزوار، دوره ۱۳، شماره ۳، سبزوار، ۱۲۳-۱۰۹، ۱۳۸۵.
(۵) بختیاری، صادق، مفهوم وجدان کاری و برخی عوامل مؤثر بر آن، مدیریت دولتی، شماره ۴۱-۴۲، تهران، ۱۹-۷، ۱۳۷۷.
(۶) بخشی، علی‌اکبر، خودشناسی درون‌مایه وجدان کاری، مجله معرفت، شماره ۱۷، قم، ۹۸-۸۱، ۱۳۷۵.
(۷) بوردیو، ۱۹۸۴.
(۸) بیرو، الن، فرهنگ علوم اجتماعی، باقر ساروخانی، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۸۰.
(۹) جزری، ابوالحسن علی بن محمد، اسدالغابة فی معرفة الصحابه، بیروت، دارالشعب، ۱۹۷۰.
(۱۰) حرّعاملی، محمدبن‌ حسن، وسائل‌الشیعة الی تحصیل مسائل‌الشریعه، تهران، مکتبةالاسلامیة، ۱۳۸۳ق.
(۱۱) حکیمی، محمدرضا، الحیاة، تهران، نشر الثقافةالإسلامیة، ۱۴۰۸ق.
(۱۲) خمینی، سیدروح‌اللَّه، صحیفه‌ی نور، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ره)، ۱۳۷۹.
(۱۳) چاپین، ۱۹۹۵.
(۱۴) چاپمن، ۱۹۳۵.
(۱۵) راغب اصفهانی، محمد، المفردات فی الفاظ القرآن، قم، اسماعیلیان، ۱۳۸۳ق.
(۱۶) رجب‌زاده، احمد، ارزش‌ها و ضعف وجدان کاری در ایران، نامه پژوهش، شماره۵، تهران، ۱۴۱-۱۲۹، ۱۳۸۳.
(۱۷) رضائیان، علی، معمای مدیریت دانش مدیریت، شماره ۳۱و ۳۲، تهران، ۹۳-۸۱، ۱۳۷۵.
(۱۸) رضائیان، علی، مبانی رفتار سازمانی، تهران، سمت، ۱۳۸۷.
(۱۹) سادات، محمدعلی، اخلاق اسلامی، تهران، سمت، ۱۳۸۵.
(۲۰) سیدعباس‌زاده، میرمحمد، وجدان کار: رهیافت عملی و کاربردی، ارومیه، آرشیا، ۱۳۷۴.
(۲۱) صدر، سیدمحمدباقر، الاسلام یقودالحیاة، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۳۹۱ق.
(۲۲) طباطبائی، سیدمحمدحسین، المیزان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۷ق.
(۲۳) طباطبائی، سیدمحمدحسین، الرسائل التوحیدیه، قم، مؤسسةالنشرالاسلامی، ۱۴۱۷ق.
(۲۴) طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، به کوشش احمد حسینی، قم، بنیاد بعثت، ۱۴۱۴ق.
(۲۵) عبادی، جعفر، مباحثی در اقتصاد خرد، چاپ اوّل، تهران، سمت، ۱۳۷۰.
(۲۶) فاضلی، محمد، مصرف و سبک زندگی، تهران، نشر صبح صادق، ۱۳۸۲.
(۲۷) فدرستون، ۱۹۸۷ و ۱۹۹۱.
(۲۸) کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۲.
(۲۹) گیدنز، آنتونی، تجدد و تشخص، ترجمه ناصر موفقیان، تهران، نشر نی، ۱۳۸۲.
(۳۰) لش و یوری، ۱۹۸۷.
(۳۱) مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، مکتبةالاسلامیة، ۱۳۷۴.
(۳۲) محمّدی ری‌شهری، محمّد، میزان الحکمه، قم‌، دارالحدیث، ۱۴۱۶ق.
(۳۳) مصباح یزدی، محمدتقی، پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی، قم، موسسه امام خمینی (ره)، ۱۳۸۸.
(۳۴) مطهری، مرتضی، سیری در نهج البلاغه، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۴.
(۳۵) مطهری، مرتضی، بیست گفتار، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۹.
(۳۶) معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.
(۳۷) معین، محمد، فرهنگ فارسی معین، یک جلدی، تهران، نشر معین، ۱۳۸۱.
(۳۸) ممتاز، فریده، معرفی طبقه از دیدگاه بوردیو، پژوهش‌نامه علوم انسانی، شماره ۴۲ – ۴۱، تهران، ۹۸-۷۷، ۱۳۸۳.
(۳۹) منطقی، محسن، گامی به سوی نهادینه کردن وجدان کاری در سازمان‌ها، مجله معرفت، شماره ۱۷، قم، ۱۳-۵، ۱۳۷۵.
(۴۰) میر معزّی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام اهداف و انگیزه‌ها، تهران، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، ۱۳۷۸.
(۴۱) نادری، علی، درآمدی بر ارتقای وجدان کاری، مدیریت دولتی، شماره ۳۵، تهران، ۱۲-۱، ۱۳۷۵.
(۴۲) نوری، میرزا حسین، مستدرک‌الوسایل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسة آل‌البیت‌، ۱۴۰۷ق.
(۴۳) نیک‌فر، مختار، کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، ۱۳۸۳.
(۴۴) هادوی‌نیا، علی‌اصغر، معنویت و اقتصاد، تهران، موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، ۱۳۸۹.
(۴۵) الوانی، سید مهدی، مدیریت عمومی، تهران، نشر نی، ۱۳۸۴.
(۴۶) ولایی، عیسی، کار در منابع اسلامی، تهران، مؤسسه کار و تأمین‌اجتماعی، ۱۳۷۸.

۱۰ - پانویس


 
۱. میر معزّی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام اهداف و انگیزه‌ها، ج۱، ص۳۳-۳۱، تهران، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، ۱۳۷۸.
۲. فاضلی، محمد، مصرف و سبک زندگی، ج۱، ص۳۴، تهران، نشر صبح صادق، ۱۳۸۲.
۳. چاپین، ۱۹۹۵.
۴. چاپمن، ۱۹۳۵.
۵. گیدنز، آنتونی، تجدد و تشخص، ترجمه ناصر موفقیان، تهران، نشر نی، ۱۳۸۲.
۶. بوردیو، ۱۹۸۴.
۷. فدرستون، ۱۹۸۷ و ۱۹۹۱.
۸. لش و یوری، ۱۹۸۷.
۹. اباذری، یوسف، از طبقه تا سبک زندگی، ج۱، ص۶۷-۶۶، نامه علوم اجتماعی، شماره۲۰، تهران، ۷۸-۶۱، ۱۳۸۱.
۱۰. بیرو، الن، فرهنگ علوم اجتماعی، ج۱، ص۷۸، باقر ساروخانی، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۸۰.
۱۱. ممتاز، فریده، معرفی طبقه از دیدگاه بوردیو، ج۱، ص۸۴، پژوهش‌نامه علوم انسانی، شماره ۴۲ – ۴۱، تهران، ۹۸-۷۷، ۱۳۸۳.
۱۲. ولایی، عیسی، کار در منابع اسلامی، ص۳۶.
۱۳. طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج۱، ص۶۹۲، به کوشش احمد حسینی، قم، بنیاد بعثت، ۱۴۱۴ق.    
۱۴. راغب اصفهانی، محمد، المفردات فی الفاظ القرآن، ج۱، ص۲۹، قم، اسماعیلیان، ۱۳۸۳ق.    
۱۵. طباطبائی، سیدمحمدحسین، المیزان، ج۱۹، ص۳۶۹، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۷ق.    
۱۶. معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ج۱، ص۴۶، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.
۱۷. نیک‌فر، مختار، کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن، ج۱، ص۲۰، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، ۱۳۸۳.
۱۸. جزری، ابوالحسن علی بن محمد، اسدالغابة فی معرفة الصحابه، ج۲، ص۳۳۷، بیروت، دارالشعب، ۱۹۷۰.    
۱۹. حرّعاملی، محمدبن‌حسن، وسائل‌الشیعة الی تحصیل مسائل‌الشریعه، ج۳، ص۵۵۸، تهران، مکتبةالاسلامیة، ۱۳۸۳ق.    
۲۰. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۶، ص۵۱۲، تصحیح علی‌ اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۲.    
۲۱. حرّعاملی، محمدبن‌حسن، وسائل‌الشیعة الی تحصیل مسائل‌الشریعه، ج۱۲، ص۳، تهران، مکتبةالاسلامیة، ۱۳۸۳ق.    
۲۲. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۵، ص۱۴۸، تصحیح علی‌ اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۲.    
۲۳. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۵، ص۸۹، تصحیح علی‌ اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۲.    
۲۴. حکیمی، محمدرضا، الحیاة، ج۵، ص۲۹۱، تهران، نشر الثقافةالإسلامیة، ۱۴۰۸ق.
۲۵. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۳، ص۸۶- ۸۷، تهران، مکتبةالاسلامیة، ۱۳۷۴.    
۲۶. حرّعاملی، محمدبن‌حسن، وسائل‌الشیعة الی تحصیل مسائل‌الشریعه، ج۱۳، ص۲۴۴، تهران، مکتبةالاسلامیة، ۱۳۸۳ق.    
۲۷. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۵، ص۷۴، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۲.    
۲۸. ولایی، عیسی، کار در منابع اسلامی، ص۶۳.
۲۹. صدر، سیدمحمدباقر، الاسلام یقود الحیاة، ج۱، ص۱۰۸، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۳۹۱ق.
۳۰. نوری، حسین، مستدرک‌الوسایل و مستنبط المسائل، ج۱۳، ص۴۶۰، قم، مؤسسة آل‌البیت‌، ۱۴۰۷ق.    
۳۱. معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ج۱، ص۷۸، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.
۳۲. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۵، ص۷۸، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۲.    
۳۳. نوری، حسین، مستدرک‌الوسایل و مستنبط المسائل، ج۱۳، ص۱۳، قم، مؤسسة آل‌البیت‌، ۱۴۰۷ق.    
۳۴. بقره/سوره۲، آیه۱۹۷.    
۳۵. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۵، ص۷۱، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۲.    
۳۶. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۵، ص۷۳، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۲.    
۳۷. طلاق/سوره۶۵، آیه۳.    
۳۸. مطهری، مرتضی، بیست گفتار، ج۱، ص۱۵۹، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۹.    
۳۹. مطهری، مرتضی، سیری در نهج البلاغه، ج۱، ص۲۱۶- ۲۱۷، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۴.    
۴۰. سادات، محمدعلی، اخلاق اسلامی، ج۱، ص۱۴۳، تهران، سمت، ۱۳۸۵.
۴۱. الوانی، سیدمهدی، مدیریت عمومی، ج۱، ص۱۵۲، تهران، نشر نی، ۱۳۸۴.
۴۲. رضائیان، علی، معمای مدیریت دانش مدیریت، ج۱، ص۸۷، شماره ۳۱و ۳۲، تهران، ۹۳-۸۱، ۱۳۷۵.
۴۳. رضائیان، علی، معمای مدیریت دانش مدیریت، ج۱، ص۸۸، شماره ۳۱و ۳۲، تهران، ۹۳-۸۱، ۱۳۷۵.
۴۴. رضائیان، علی، معمای مدیریت دانش مدیریت، ج۱، ص۸۸، شماره ۳۱و ۳۲، تهران، ۹۳-۸۱، ۱۳۷۵.
۴۵. رضائیان، علی، معمای مدیریت دانش مدیریت، ج۱، ص۸۸، شماره ۳۱و ۳۲، تهران، ۹۳-۸۱، ۱۳۷۵.
۴۶. غافر/سوره۴۰، آیه۸۰.    
۴۷. هادوی‌نیا، علی‌اصغر، معنویت و اقتصاد، ج۱، ص۶۷، تهران، موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، ۱۳۸۹.
۴۸. انبیا/سوره۲۱، آیه۹۰.    
۴۹. مصباح یزدی، محمدتقی، پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی، ج۱، ص۵۹، قم، موسسه امام خمینی (ره)، ۱۳۸۸.
۵۰. انفال/سوره۸، آیه۶۵.    
۵۱. نساء/سوره۴، آیه۸۴.    
۵۲. نیک‌فر، مختار، کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن، ج۱، ص۸۱، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، ۱۳۸۳.
۵۳. فاطر/سوره۳۵، آیه۹.    
۵۴. میر معزّی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام اهداف و انگیزه‌ها، ج۱، ص۷۸، تهران، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، ۱۳۷۸.
۵۵. طباطبائی، سیدمحمدحسین، المیزان، ج۱۸، ص۳۹۴، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۷ق.
۵۶. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۵، ص۷۳، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۲.    
۵۷. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۵، ص۷۲، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۲.    
۵۸. انفال/سوره۸، آیه۶۰.    
۵۹. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۵، ص۷۴، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۲.    
۶۰. عبادی، جعفر، مباحثی در اقتصاد خرد، ج۱، ص۱۶، چاپ اوّل، تهران، سمت، ۱۳۷۰.
۶۱. معین، محمد، فرهنگ فارسی معین، ج۱، ص۹۷۰، یک جلدی، تهران، نشر معین، ۱۳۸۱.
۶۲. بختیاری، صادق، مفهوم وجدان کاری و برخی عوامل مؤثر بر آن، ج۱، ص۱۱، مدیریت دولتی، شماره ۴۱-۴۲، تهران، ۱۹-۷، ۱۳۷۷.
۶۳. نادری، علی، درآمدی بر ارتقای وجدان کاری، ج۱، ص۳، مدیریت دولتی، شماره ۳۵، تهران، ۱۲-۱، ۱۳۷۵.
۶۴. منطقی، محسن، گامی به سوی نهادینه کردن وجدان کاری در سازمان‌ها، ج۱، ص۸، مجله معرفت، شماره ۱۷، قم، ۱۳-۵، ۱۳۷۵.
۶۵. نادری، علی، درآمدی بر ارتقای وجدان کاری، ج۱، ص۴، مدیریت دولتی، شماره ۳۵، تهران، ۱۲-۱، ۱۳۷۵.
۶۶. معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ج۱، ص۱۸، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.
۶۷. سیدعباس‌زاده میرمحمد، وجدان کار: رهیافت عملی و کاربردی، ج۱، ص۱۱، ارومیه، آرشیا، ۱۳۷۴.
۶۸. طباطبائی، سیدمحمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، ج۱۰، ص۷۳- ۷۴، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۷ق.    
۶۹. نحل/سوره۱۶، آیه۹۳.    
۷۰. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۵، ص۱۴۸، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۲.    
۷۱. قصص/سوره۲۸، آیه۲۶.    
۷۲. یوسف/سوره۱۲، آیه۵۵.    
۷۳. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۵، ص۳۰۰، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۲.    
۷۴. امام علی (علیه‌السلام)، نهج البلاغه، حکمت۳۹۰، محمددشتی، قم، جمال، ۱۳۸۷.    
۷۵. قصص/سوره۲۸، آیه۷۳.    
۷۶. طباطبائی، سیدمحمدحسین، المیزان، ج۸، ص۱۴۸، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۷ق.    
۷۷. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۵، ص۸۱، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۲.    
۷۸. نیک‌فر، مختار، کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن، ج۱، ص۵۶-۵۵، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، ۱۳۸۳.
۷۹. معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ج۱، ص۱۹، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.
۸۰. ولایی، عیسی، کار در منابع اسلامی، ص۱۱۲.
۸۱. ولایی، عیسی، کار در منابع اسلامی، ص۱۶۷-۱۶۶.
۸۲. معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ج۱، ص۱۴۴، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.
۸۳. نیک‌فر، مختار، کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن، ج۱، ص۱۵۷-۱۵۶، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، ۱۳۸۳.
۸۴. عبادی، جعفر، مباحثی در اقتصاد خرد، ج۱، ص۱۹، چاپ اوّل، تهران، سمت، ۱۳۷۰.
۸۵. میر معزّی، سید حسین، نظام اقتصادی اسلام اهداف و انگیزه‌ها، ج۱، ص۸۹-۸۸، تهران، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، ۱۳۷۸.
۸۶. سیدعباس‌زاده میرمحمد، وجدان کار: رهیافت عملی و کاربردی، ج۱، ص۹۸، ارومیه، آرشیا، ۱۳۷۴.
۸۷. ولایی، عیسی، کار در منابع اسلامی، ص ۱۷۱.
۸۸. اباذری، یوسف، از طبقه تا سبک زندگی، ج۱، ص۷۸، نامه علوم اجتماعی، شماره۲۰، تهران، ۷۸-۶۱، ۱۳۸۱.
۸۹. فاضلی، محمد، مصرف و سبک زندگی، ج۱، ص۱۵۱، تهران، نشر صبح صادق، ۱۳۸۲.
۹۰. معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ج۱، ص۱۵۳، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.
۹۱. سیدعباس‌زاده میرمحمد، وجدان کار: رهیافت عملی و کاربردی، ج۱، ص۱۱۲، ارومیه، آرشیا، ۱۳۷۴.
۹۲. نیک‌فر، مختار، کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن، ج۱، ص۱۶۶، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، ۱۳۸۳.
۹۳. فاضلی، محمد، مصرف و سبک زندگی، ج۱، ص۱۵۴، تهران، نشر صبح صادق، ۱۳۸۲.
۹۴. انشراح/سوره۹۴، آیه۷.    
۹۵. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، ج۴، ص۴۴۵.    
۹۶. ولایی، عیسی، کار در منابع اسلامی، ص ۱۷۸-۱۷۷.
۹۷. نیک‌فر، مختار، کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن، ج۱، ص۱۶۷، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، ۱۳۸۳.
۹۸. سادات محمدعلی، اخلاق اسلامی، ج۱، ص۱۳۹، تهران، سمت، ۱۳۸۵.
۹۹. سیدعباس‌زاده میرمحمد، وجدان کار: رهیافت عملی و کاربردی، ج۱، ص۱۱۸، ارومیه، آرشیا، ۱۳۷۴.
۱۰۰. معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ج۱، ص۱۵۵، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.
۱۰۱. سیدعباس‌زاده میرمحمد، وجدان کار: رهیافت عملی و کاربردی، ج۱، ص۱۲۱، ارومیه، آرشیا، ۱۳۷۴.
۱۰۲. معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ج۱، ص۱۵۷، تهران، نشر دوران، ۱۳۸۰.
۱۰۳. نیک‌فر، مختار، کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن، ج۱، ص۱۷۱، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، ۱۳۸۳.
۱۰۴. فاضلی، محمد، مصرف و سبک زندگی، ج۱، ص۱۵۸، تهران، نشر صبح صادق، ۱۳۸۲.


۱۱ - منبع



سایت پژوهه، برگرفته از مقاله « اخلاق کار»، تاریخ بازیابی۹۵/۱۲/۲۵.    


رده‌های این صفحه : مقالات پژوهه




آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.